دوماً این نکته‌ای است که از قضا کسانی که از مقایسهٔ اخیر برآشفته شده‌اند عموماً به بیانش علاقه دارند و در برابرِ انتقادات به «استبدادی» بودن رژیمِ پهلوی استدلال می‌کنند که ترویجِ ارزش‌هایِ مدرن و نوسازی در ساختاری سنتی لزوماً اقتدارگرایانه خواهد بود. امتدادِ منطقی برجسته کردن این تضادها درست بودنِ آن مقایسه است!

از همین حیث وستفالیا برای اروپا نظمی «ارگانیک» و برخاسته از الزامات و اقتضائاتِ تاریخی محسوب می‌شد. اما فرارویِ نظمِ بین‌الدولیِ اروپایی به نظمِ جهانی این ویژگی را تحلیل برد. آیا برابریِ ایالات متحده با جیبوتی جز انتزاع، پایی در زمینِ واقعیت دارد؟ در اروپا، ائتلاف برای توازنِ قوا برابری می‌ساخت.

زادروزتان خجسته باد!

هیچ وسیلهٔ دیگری بهتر از این عصا نمی‌تواند مردم را به انقیاد در آورد. این را آموزگاران گفته‌اند. اما کاتیلیه نه! هر که تنبیه شدید اعمال کند، در نظر مردم منفور خواهد شد. در ضمن آن که ملایم تنبیه کند، پست خواهد شد. اما هر که به اندازه تنبیه کند، ستودنی است.

کاتیلیه، ارته‌شاستره

کانت در گفتاری مشهور روشنگری را خروجِ انسان از صغارتی دانسته بود که خود بر خود تحمیل کرده است. از این نظر لیبرالیسم ایده‌ای است درست مقابلِ پروژهٔ روشنگری، که می‌خواهد انسان را صغیر نگاه دارد و به بهایِ حفظ آزادی، فهمش از جهان را تحدید نماید. فاهمه تا آن اندازه مشروع است که در خود بماند، نه بیشتر.

باری این سنگ‌بنایِ فلسفی در کنه خود ایده‌ای محافظه‌کارانه است که با تحولات تازه به خطر می‌افتد. علم با داعیه‌هایِ جهان‌شمولِ خود تناسبِ آگاهی و اختیار در فرد را بر هم می‌زند و مبنای سازمان‌دهی از بالا و فارغ از اختیارِ فرد فرد افراد قرار می‌گیرد، زیرا لیبرالیسم از پیش آگاهی را با قدرت درهم‌تنیده است.

فرارفتن از این مرز مصادف با دیکتاتوری است و آزادی یک نفر را به ضررِ آزادیِ دیگران بسط خواهد داد. آن چه که استعمار بهترین تجلیِ آن بود: غیراروپایی‌ای که نمی‌فهمید و چون نمی‌فهمید، آزاد نیز نبود و اروپایی‌ای که چون می‌فهمید اراده‌اش را تحمیل می‌کرد.