In Den Haag, Nijmegen en Rotterdam zegt een meerderheid van de partijen in de gemeenteraad Forum voor Democratie te boycotten. Eerder deze week schreef de Volkskrant dat er kandidaten op lokale FvD-li...

Macro-economische Beoordeling van de Nederlandse Landbouw Inclusief Externaliteiten De Nederlandse landbouw is een intensieve en exportgerichte sector, maar een macro-economische analyse die alle genoemde factoren (natuur, milieu, subsidies, volksgezondheid, klimaat, woningbouw, arbeidsimmigratie, bodemdaling en stikstofgerelateerde gezondheidseffecten) meeneemt, toont aan dat de sector niet rendabel is. De directe economische waarde wordt overschaduwd door hoge maatschappelijke kosten, resulterend in een netto tekort. Ik baseer dit op recente studies en data uit 2025, waaronder rapporten van CE Delft, SEO Amsterdam Economics, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Hieronder volgt een gestructureerde analyse, met ramingen op nationaal niveau en per hoofd van de bevolking (gebaseerd op een Nederlandse bevolking van circa 18 miljoen inwoners in 2025). 1. Directe Economische Bijdrage van de Landbouw BBP-bijdrage: De landbouw (inclusief veeteelt, tuinbouw en visserij) draagt ongeveer 1,6-1,7% bij aan het BBP. Met een geschat BBP van circa €1,1 biljoen in 2025 (gebaseerd op CBS-groeicijfers van 1,9% over het jaar), komt dit neer op €17,6-18,7 miljard. Exportwaarde: In 2025 exporteerde Nederland €137,5 miljard aan agrarische goederen (een stijging van 8,4% ten opzichte van 2024), waarvan €49 miljard netto inkomsten (inclusief re-export). Dit omvat producten als bloemen, zuivel en vlees. Toegevoegde waarde: Studies schatten de directe economische waarde (productie min inputs) op €13,3 miljard per jaar (uit "The Hidden Bill"-rapport van 2025). Deze cijfers tonen een sterke sector op papier, maar externaliteiten veranderen het beeld. 2. Subsidies en Overheidssteun De landbouw ontvangt aanzienlijke subsidies via het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van de EU, inclusief directe betalingen en eco-regelingen. In 2025 bedroegen deze naar schatting €1-1,5 miljard (inclusief basisbetalingen van €447 miljoen via CAP). Specifieke regelingen: €1,47 miljard voor uitkoop van veehouderijen (om stikstof te reduceren), €105 miljoen voor verhuizing van boeren en €50 miljoen voor de varkenssector (recente EU-goedkeuringen). Totaal: Subsidies dekken 10-15% van de sectorinkomsten, maar veel zijn "biodiversiteitsschadelijk" (meer dan €1 miljard per jaar, volgens Nature^Squared). Zonder subsidies zou de rentabiliteit nog lager zijn. 3. Maatschappelijke Kosten (Externaliteiten) De sector veroorzaakt hoge kosten door milieuschade, gezondheidsproblemen en economische verstoringen. Een sleutelrapport ("The Hidden Bill", 2025) schat de totale maatschappelijke kosten op €18,6 miljard per jaar, tegen €13,3 miljard economische waarde – een netto tekort van €5,3 miljard. Dit omvat: Milieu en Natuur (inclusief Stikstof en Bodemdaling): Stikstofemissies (80% uit landbouw) veroorzaken €14,6 miljard schade per jaar (1,6% van BBP), door biodiversiteitsverlies, bodemverzuring en watervervuiling. Landbouw draagt ~€11,7 miljard hiervan (80% aandeel). Bodemdaling: Door ontwatering voor landbouw (vooral melkveehouderij) dalen veengronden 1-2 cm per jaar, met kosten voor infrastructuurherstel en overstromingsrisico's van €1-2 miljard per jaar (PBL-rapport "Subsiding Soils, Rising Costs"). Biodiversiteitsverlies: €5-6 miljard per jaar (inclusief overbemesting en habitatvernietiging). Volksgezondheid en Stikstofgerelateerde Effecten: Stikstof leidt tot fijnstof en nitraat in water/lucht, met gezondheidsproblemen als ademhalingsziekten, hart- en vaatziekten en kanker. Kosten: €4-5 miljard per jaar (deel van de €14,6 miljard stikstofschade, volgens CE Delft en RIVM). Totaal milieugerelateerde gezondheidskosten: 10,2% van BBP, waarvan landbouw een significant deel draagt (luchtvervuiling en ammoniakemissies). Klimaat: Landbouw draagt ~10% bij aan Nederlandse broeikasgassen (methaan uit vee, CO2 uit kunstmest). Kosten: €2-3 miljard per jaar (inclusief mitigatie en aanpassing, uit OECD-rapporten). Dit omvat ook indirecte effecten op voedselproductie door klimaatverandering. Woningbouw: Stikstofcrisis blokkeert bouwprojecten (Natura 2000-gebieden). Cumulatieve schade: €30 miljard tussen 2024-2030 door vertragingen in woningbouw en infrastructuur (0,1% BBP per jaar, of €1,1 miljard). Housing shortage verergert, met 279.000 woningen tekort in 2025. Arbeidsimmigratie: De sector leunt op ~100.000 migrantenarbeiders (vooral uit Oost-Europa), maar veroorzaakt kosten door precaire arbeid, huisvestingsproblemen en fiscale onevenwichtigheden. Netto fiscale bijdrage van niet-Westerse migranten is negatief (€-50.000-100.000 per persoon levenslang, volgens IZA-studie). Totaal: €0,5-1 miljard per jaar (inclusief integratie, huisvesting en sociale uitkeringen). Totaal Externaliteiten: €18-20 miljard per jaar (in lijn met "The Hidden Bill" en DNB-rapport over 30 externaliteiten, waarvan landbouw een groot deel draagt). 4. Netto Macro-economische Rentabiliteit Bruto Waarde Minus Kosten: Directe waarde €13,3-18,7 miljard, minus subsidies (€1-1,5 miljard netto afhankelijkheid) en externaliteiten (€18-20 miljard) = netto tekort van €5-7 miljard per jaar. Conclusie: Nee, de sector is macro-economisch niet rendabel. Studies (o.a. PBL, OECD) benadrukken dat internalisering van externaliteiten (bijv. via belastingen op stikstof) nodig is voor duurzaamheid. Overgang naar biologische landbouw zou kosten met 41% reduceren, maar vereist investeringen. 5. Raming van Economische Effecten Deze effecten zijn raambaar op basis van modellen (CE Delft, SEO, PBL). Ze zijn niet exact door variabelen als prijsfluctuaties, maar betrouwbaar genoeg voor beleid. Nationaal: Directe BBP-bijdrage: +€17,6-18,7 miljard. Subsidies: -€1-1,5 miljard (netto last voor schatkist). Milieu/natuur/stikstof/bodemdaling: -€13-15 miljard. Gezondheid/klimaat: -€4-5 miljard. Woningbouw/vertragingen: -€1-2 miljard. Immigratie: -€0,5-1 miljard. Totaal Netto: -€5-7 miljard per jaar (1,6% BBP-verlies door stikstof alleen al). Per Hoofd van de Bevolking (18 miljoen inwoners): Directe BBP-bijdrage: +€978-1.039. Subsidies: -€56-83. Milieu/natuur/stikstof/bodemdaling: -€722-833. Gezondheid/klimaat: -€222-278. Woningbouw: -€56-111. Immigratie: -€28-56. Totaal Netto: -€278-389 per persoon per jaar. 6. Aanbevelingen en Beperkingen Transitiepad: Rapporten (OECD, PBL) pleiten voor reductie van intensieve veeteelt, meer biologisch en internalisering van kosten (bijv. stikstoftaks). Dit kan netto positief worden, maar vereist €3-5 miljard investeringen per jaar. Beperkingen: Ramingen zijn gebaseerd op 2025-data; toekomstige klimaatverandering kan kosten verhogen. Niet alle factoren (bijv. immigratie) zijn puur aan landbouw toe te wijzen. Bronnen: Deze analyse steunt op evenwichtige bronnen, inclusief kritische visies op conventionele landbouw.

Ja, de verhoogde uitstoot van stikstofverbindingen (zoals stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3)) door industrie en landbouw heeft significante gevolgen voor de volksgezondheid. Deze emissies dragen bij aan luchtvervuiling, waaronder fijnstof (PM2.5), ozon en stikstofdioxide, wat leidt tot ademhalingsproblemen, hart- en vaatziekten, astma-aanvallen, vroegtijdige sterfte en andere aandoeningen zoals kanker en verminderde longfunctie. Ammoniak uit de landbouw reageert bijvoorbeeld met andere vervuilers om fijnstof te vormen, wat diep in de longen doordringt en het bloed beïnvloedt, terwijl NOx uit industrie en verkeer bijdraagt aan ozonvorming en ademhalingsirritatie. Wereldwijd ademen miljarden mensen ongezonde niveaus van stikstofdioxide in, met landbouw en industrie als belangrijke bronnen. Deze gevolgen kunnen inderdaad worden geraamd, hoewel schattingen variëren afhankelijk van regio, methodologie en blootstellingsniveaus. Studies gebruiken indicatoren zoals Disability-Adjusted Life Years (DALY's), vroegtijdige sterfgevallen, ziekenhuisopnames en economische kosten. In de VS bijvoorbeeld draagt stikstofvervuiling bij aan duizenden vroegtijdige sterfgevallen per jaar, met geschatte gezondheidskosten van miljarden dollars; een studie schat de sociale kosten van stikstof (inclusief gezondheid, klimaat en waterkwaliteit) op $1,94 tot $2.255 per hectare per jaar in verschillende stroomgebieden. In het VK worden de jaarlijkse kosten voor de gezondheidszorg (NHS) door PM2.5 en NO2 geschat op miljarden ponden, met effecten gelijk aan tienduizenden vroegtijdige sterfgevallen. Wereldwijd draagt landbouwgerelateerde ammoniakemissies bij aan 15-30% van fijnstofvervuiling, met significante gezondheidsschade. In Europa en het VK zijn de gezondheids- en economische kosten van NO2-blootstelling door gasverbranding binnenshuis geraamd op basis van blootstellingsmodellen, met schattingen van verloren levensjaren en zorguitgaven. Deze ramingen zijn gebaseerd op epidemiologische data, concentratie-responsfuncties en economische modellen zoals cost-of-illness of value of statistical life. Reductie van deze emissies draagt bij aan een duidelijke verbetering van de volksgezondheid en een reductie van zorgkosten. Studies tonen aan dat emissiereductiestrategieën luchtvervuiling verminderen, met directe voordelen zoals minder sterfgevallen, astma-aanvallen en ziekenhuisopnames. In de VS bijvoorbeeld hebben Clean Air Act-maatregelen sinds 1990 geleid tot een daling van NOx-concentraties met 61%, met gezondheidsvoordelen die de kosten met een factor 30:1 overtreffen, inclusief miljarden dollars aan bespaarde zorgkosten. Reductie van stikstofemissies uit olie- en gasproductie alleen al zou in de VS jaarlijks $77 miljard aan gezondheidszorgkosten kunnen besparen door 7.500 minder sterfgevallen en 410.000 minder astma-aanvallen. In het VK zou een 80% reductie in emissies PM2.5-concentraties met 40% verlagen, wat honderdduizenden levensjaren bespaart. Cost-benefit analyses tonen vaak aan dat de gezondheidsvoordelen de investeringskosten overtreffen, met co-benefits zoals lagere klimaatimpact en betere biodiversiteit. Maatregelen zoals efficiëntere kunstmestgebruik, betere landbouwpraktijken en emissiebeperkingen in industrie kunnen deze voordelen realiseren.

The incidence of heart attacks and strokes was lower after COVID-19 vaccination than before or without vaccination, according to a new study involving nearly

Het regeerakkoord is een integrale vertaling van het rapport Wennink: zoveel mogelijk publiek geld richting bedrijven, en zoveel mogelijk regels voor bedrijven afschaffen.

Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgöz (VVD) presenteerden vrijdag het nieuwe regeerakkoord: ‘Aan de slag.’ Lezers van de Volkskrant reageren.

De kans is groot dat het hoger beroep tegen FvD-politicus Gideon van Meijeren (FvD) deze week grotendeels aan u voorbij is gegaan. Er was geen landelijke pers aanwezig. Dat is ook niet zo raar, want e...

Veevoerbedrijven Fransen Gerrits en P. Bos Veevoeders komen niet in aanmerking voor een nadeelcompensatie van de overheid vanwege de krimp van de veestapel. Dat heeft de rechtbank Den Haag dinsdag in ...

Zoals u weet schrijf ik vaak over de fouten van anderen. Wat wappies en complotdenkers en criminelen allemaal wel niet uitvreten. En dat is nogal veel. Maar het kan niet altijd maar van één kant komen...